چرا عبرت نمی گیریم ؟ نگاهی به بهمن و حوادث کوهنوردی ناشی از آن

 زمستانی که گذشت با وقوع بارش های قابل توجه  ، شاهد سپید پوش شدن ارتفاعات در اقصی نقاط کشور بودیم. متعاقب این رخداد ، حوادث کوهنوردی متعددی نیز به وقوع پیوست که متاسفانه تلفات مادی و جانی زیادی را به همراه داشت.

 

 

اما این نخستین بار نیست که شاهد حوادث این چنینی در کشور هستیم. نمونه هایی مانند :

  • فاجعه بهمن دیزین 15 ( بهمن 1388 ) که منجر به جان‌باختن هشت کوه‌نورد و مربی شد و فقط در یک حادثه مرگ سپید جان تعداد زیادی از کوهنوردان را گرفت 

 

 

 

 

  • حادثه بهمن در پیست اسکی تاریک دره همدان ( بهمن 90 ) - کشته شدن چهار نفر
  • حادثه بهمن در مسیر قله کرکس ( سال 90 ) - کشته شدن پنج نفر
  • حادثه بهمن در قله ساکا (  10بهمن 93 )– کشته شدن یک نفر 

 

محل وقوع حادثه بهمن ساکا - عکس از وبلاگ سپنج کوه

  • حوادث متعدد در ارتفاعات شمال تهران

 


و امسال :

  • حادثه بهمن در روستای افجه لواسان- مسیر صعود قله پرسون (  15 بهمن 95)  – کشته و مفقود شدن دو نفر از کوهنوردان قزوین

 

 محل وقوع حادثه بهمن پرسون- عکس از کانال نلگرام انجمن پزشکی کوهستان ایران

 

محل وقوع حادثه بهمن پرسون- عکس از کانال نلگرام انجمن پزشکی کوهستان ایران

 

  • حادثه بهمن در ارتفاعات عینالی تبریز(  15 بهمن 95) – کشته شدن زوج کوهنورد تبریزی

نشان می دهند که این حوادث اولین نبوده و قطعا آخرین هم نخواهد بود.

اگر در حوادث وقوع بهمن بتوانیم خسارات مالی حاصله را کنار بگذاریم، قطعا نمی‌توانیم از خسارات جانی آن به این راحتی ها چشم پوشی کنیم.

در چنین شرایطی اولین سئوالی که به ذهن می رسد این است که مقصر کیست ؟ چرا با وجود اطلاعیه ها و اخطارهای سازمان هواشناسی و فدراسیون کوهنوردی شاهد رخدادهای تلخ هستیم؟ چه کسی مسئول این همه خسارت مالی و جانی است؟سازمان هواشناسی کشور ؟ فدراسیون کوهنوردی ؟ گروه ها و باشگاه های کوهنوردی ؟ و یا خودمان ؟


ابتدا نگاهی به عملکرد نهادهای ذیربط می اندازیم.


سازمان هواشناسی کشور :

اگرچه در وقوع پدیده های طبیعی غیرمترقبه مانند «بهمن» اولین دستگاهی که در تیررس پرسش قرار می گیرد، سازمان هواشناسی است اما باید در نظر داشت که بهمن جزو بلایای طبیعی محسوب می شود و در ذات بلای طبیعی غیر قابل پیش بینی بودن آن نهفته است. آنچه پیش بینی بهمن را دشوارتر می کند مکانیسم وقوع و وابستگی آن به عوامل مختلف از جمله دما، رطوبت و... است. با این وجود با نگاهی به آرشیو اطلاعیه ها و اخطاریه های سازمان هواشناسی متوجه می شویم که این سازمان ضمن پیش بینی سیر حرکت سامانه بارشی در کشور از وضعیت دمایی نقاط مختلف کشور و احتمال بروز وقوع برف و کولاک خبر داده و تاکید کرده بود که متناسب با شرایط جوی، تمهیدات لازم به منظور کاهش خسارت های احتمالی به کار گرفته شود.
فدراسیون کوهنوردی : می دانیم پیش بینی بهمن کار ساده ای نیست و سازو کار شکل گیری خاص خود را دارد که نیازمند داده های خاص و اطلاعات برف سنجی است. با توجه به حجم و نوع بارش و میدان دما می توان در مورد پیش بینی بهمن اظهار نظر کرد که این اظهار نظر هم کلی و کیفی بوده و نمی تواند خیلی دقیق باشد. به عنوان مثال فدراسیون کوهنوردی نمی تواند وقوع بهمن در یک منطقه و یا مسیر صعود یک قله خاص را پیش بینی کند. در این وضعیت فدراسیون کوهنوردی تنها می تواند به صدور بیانه ای کلی در مورد پرهیز ازصعود به ارتفاعات در شرایطی که احتمال وقوع بهمن هست بپردازد. بنابراین تصمیم در مورد بهمن گیر بودن یک نقطه تا حدود زیادی به تجربه و دانش شخص باز می گردد.

 


گروه ها و باشگاه های کوهنوردی :

مسئولیت گروه ها و باشگاه های کوهنوردی در رابطه با حوادث ناشی از بهمن در دو بخش قابل بررسی است :


باشگاه های کوهنوردی :

بدیهی است مراقبت از اعضای باشگاه در برنامه های کوه نوردی، از وظایف مدیران گروه یا باشگاه است که معمولا به سرپرست برنامه واگذار می شود. در صورت بروز حادثه و طرح دعوی، حادثه به طور کامل بررسی خواهد شد .با این حال چنانچه نقض مقررات توسط فرد حادثه دیده باعث بروز حادثه شده باشد همنوردان یا سرپرست و مربی و... هیچ گونه مسئولیتی نخواهد داشت. به عبارت دیگر در برنامه های رسمی چنانچه کوه نورد به دلیل نداشتن آمادگی جسمی ، روحی،  فنی، یا رعایت نکردن اصول ایمنی و بی احتیاطی، یا اشتباه، دچار حادثه شود، مسئولیت متوجه خود اوست.

گروه های کوهنوردی: 

 در تاریخ ۱۴ شهریور سال جاری با تصویب و ابلاغ آیین نامه شرایط عمومی و اختصاصی متقاضیان تأسیس باشگاه‌‌های کوهنوردی و صعودهای ورزشی مجوز فعالیت کلیه گروه های کوهنوردی کشور لغو شد. تصویب این آیین نامه نتایح ذیل را به همراه داشت :

اول- دیگر از لحاظ قانونی ماهیتی به نام گروه کوهنوردی نداریم.

دوم- متقاضیان فعالیت تشکیلاتی در این رشته ملزم شدند به تاسیس باشگاه کوهنوردی مطابق با آیین نامه اقدام نمایند؛

سوم- باشگاه هایی هم که تا کنون مجوز باشگاه داشته اند  موظف شدند با مراجعه به ادارات ورزش و جوانان محل اقامت خود مطابق با مفاد آیین نامه و شرایط جدید، اقدام به اخذ مجوز جدید نمایند. 

پس از ابلاغ این آیین نامه مشخص شد خطری که مسئولین گروه ها و باشگاه ها و سرپرستان و مربیان  را تهدید می کند، عدم حمایت حقوقی از آنها در صورت بروز حادثه است.

پس از آن تعداد زیادی از این گرو ه  ها رسما اعلام کردند که دیگر برنامه های آنها در قالب گروه برگزار نخواهد شد و فعالیتشان به صورت  دوستانه و غیر رسمی ادامه خواهد داشت. در حال حاضر بخش عمده ای از  این گروه ها  قبل از اجرای برنامه اقرارنامه کتبی از شرکت کنندگان مبنی بر دوستانه بودن برنامه می گیرند .

در چنین شرایطی بدیهی است در صورت بروز هر حادثه ای ( که بهمن نیز از این قاعده مستثتی نمی باشد) گروه های کوهنوردی نیز هیچ گونه مسولیتی نخواهند داشت.

 

گزینه آخر : خودمان!! :

در شرایط حاضر علاوه بر مسئولین و متولیان امر که مورد سوال قرار می گیرند، کوهنوردان نیز مورد پرسش و نقد هستند که چرا پیش از آغاز صعود وضعیت جوی را کنترل نکرده و بی مهابا به کوه می زنند. نکته تاسف آور اینکه که در حوادث مخلف افرادی نیز مشاهده شده اند که به ادعای خودشان با وجود اینکه از وضعیت نامساعد هوا و بارش سنگین برف و خطر سقوط بهمن مطلع بودند اقدام به صعود کرده و برنامه خود را کنسل نکردند.


حقیقت این است که برای واکاوی و تحلیل این رفتار نیاز است به آسیب شناسی رفتارهای اجتماعی خودمان بپردازیم.


یکی از جامعه شناسان  [1]  در این باره می گوید: ما ایرانیان بسیاری از کارهایمان را «الله بختکی» انجام می دهیم و نتیجه آن را به سرنوشت، تقدیر و احتمالات واگذار می کنیم. بسیاری از امور زندگی و تحرکات اجتماعی خود را به امور جبری واگذار می کنیم در این صورت کار از دست انسان به مثابه یک فاعل خارج شده و در نتیجه دیگر محور تغییر و تحولات و امور اجتماعی نیست. در حقیقت ما ایرانیان در یک وضعیت کلان شهری، مدرن و پسامدرن زندگی می کنیم ولی از شبکه های اطلاع رسانی که اقتضای زندگی شهرنشینی است استفاده نمی کنیم.

این جامعه شناس تاکید می کند: در فرهنگ عامیانه ما توجه، اعتماد و عمل کردن به مسائل کارشناسی، «سوسول بازی» تلقی می شود. اگر کسی وضعیت جوی را تشریح کند و تاکید کند که به خاطر ورود سامانه بارشی احتمال کولاک، بوران و بهمن وجود دارد توجه به این استانداردها در اذهان عامه ما مترادف با « سوسول بازی» است و ادعا می شود توجه به این هشدارها کاری است که «افراد ترسو» انجام می دهند.
واقعیت آن است که وقوع بهمن نمونه و مشتی از خروار است. بهمن واقعی خلاءهای فرهنگی ماست که بی اعتنا به هشدارها در حوزه های مختلف دست به کاری که نباید، می زنیم و خود و دیگران را درگیر گرفتاری های جبران ناپذیر می کنیم. هنوز داغ های مانده از حوادث پیشین آرام نشده که باز عده ای با جدی نگرفتن مسائل ایمنی و اخطارها ، فاجعه ای دیگر را رقم می زنند و خانواده ای دیگر را به عزا می نشانند....

کلام آخر :
به یاد داشته باشیم : 

  • برف تازه ممکن است پس از 72 ساعت به ایستایی و ثبات نرسد. از حضور در ارتفاعات در این مدت بپرهیزیم.
  • مناسب ترین شیب برای وقوع بهمن ، شیب های بین 30 تا 45 درجه است. با انتخاب کم خطر ترین مسیرها برای صعود خود از بروز حادثه جلوگیری کنیم.
  • مسیرهای صعود زمستانی را بشناسیم و بدانیم مسیرهای صعود زمستانی با مسیرهای صعود تابستانی متفاوتند.
  • بیاموزیم تا در شرایط نامناسب اقدام به صعود نکنیم . در شرایط نامناسب جوی این جمله را به خود یاد آور شویم : « امروز برنامه نمی روم»

 

 

 

[1] سید جواد میری عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی