همه‌چیز در مورد کوه‌گرفتگی(بیماری ارتفاع):

کوه‌گرفتگی یا بیماری ارتفاع موضوعی است مورد توجه کلیه کسانی که پای به کوه می‌گذارند و به طور جدی به آن نگاه می‌کنند. آنها بارها در مورد آن به تفکر پرداخته و گاه از آن وحشت داشته اند، در حالی که چنانچه با آن آشنایی کامل داشته باشیم به خوبی قابل پیش‌بینی و پیشگیری است. در این مقاله سعی بر آن داریم تا با زبان ساده و قابل استفاده برای همه از این پدیده صحبت کنیم.
قبل از هرچیز لازم است تعریف ارتفاع بلند را بدانیم:
– از (پا ۱۱۵۰۰-۵۰۰۰) ۳۰۰۰-۱۵۰۰ متر را ارتفاع بلند
– از (پا ۱۸۰۰۰-۱۱۵۰۰) ۵۵۰۰-۳۰۰۰ متر را ارتفاع خیلی بلند
– از (پا ۱۸۰۰۰)۵۵۰۰ به بالا را ارتفاع نهایی
می‌نامیم. اصل اساسی صعود به این ارتفاعات هم هوایی می‌باشد. چنانچه هم هوایی به خوبی انجام شود مشکلی در صعود نخواهیم داشت. گرچه ممکن است کوه‌‌زدگی در ارتفاعات حتی ۲۵۰۰ متری و یا کمتر اتفاق بیفتد ولی معمولاً این مشکل در ارتفاعاتی بالاتر از ۳۰۰۰ متر مشاهده می‌شود. این پدیده یعنی هم هوایی عبارت است از:
تطابق بدن با کمبود اکسیژن که در ارتفاعات با آن روبه‌رو هستیم. این تطابق طی روندی کند و طولانی و با مکانسیم‌های زیر انجام می‌شود:
۱- ازدیاد دم و بازدم (نفس نفس زدن)
۲- ازدیاد ادرار
۳- ازدیاد گلبول قرمز به دلیل تسریع در ساخت آنها ( و غلیظ شدن خون به دلیل ازدیاد ادرار)
وقتی به ارتفاعات صعود می‌کنیم و یا با هواپیما به بالا می‌رویم فشار هوا کم و در حقیقت هوا رقیق‌تر می‌شود. گرچه در هر هوایی و در هر ارتفاعی میزان درصد اکسیژن (۲۱%) تغییری نمی‌کند اما تعداد مولکول‌های اکسیژن در هوای رقیق کمتر می‌شود و در نتیجه بدن برای رفع نیاز خود به اکسیژن به تلاش بیشتری می‌پردازد.
کفتیم که اولین مکانسیم هم هوایی ازدیاد میزان تنفس است. این کار خود به افزایش سوخت و سار و در نتیجه تولید بیشتر میزان گاز کربنیک منجر می‌شود. لازم به ذکر است که در مغز دو مرکز برای کنترل تنفس وجود دارد؛ یکی با کمبود اکسیژن و دیگری با ازدیاد گاز کربنیک فعال می‌شود. البته ازدیاد گاز کربنیک اثری بسیار قوی‌تر از کمبود اکسیژن بر مغز می‌گذارد. همچنین دوگانگی مراکز تنفس در مغز و تعارضی که در شرایط خاصی بین این دومرکز به وجود می‌آید باعث پدیده قطع و وصل تنفس در شب و در ارتفاعات بالا می‌شود که یکی از مشکلات کوهنوردان را در ارتفاعات تشکیل می‌دهد. از آنجایی که زمان قطع تنفس هنگام خواب حتی به ۱۵-۱۰ ثانیه نیز می‌رسد عدم اطلاع از این پدیده ممکن است باعث وحشت کوهنوردان کوهنوردان در هنگام شب گردد.
زمانی که با نفس کشیدن خود و یا یکی از دوستان که در خواب است مواجه شویم این پدیده یک امر طبیعی در هنگام شب در ارتفاعات است عارضه‌ای که در صورت شدید بودن باید مورد درمان دارویی قرار گیرد. این پدیده به همراه علایم دیگر از عوارض عدم هم هوایی است که با هم بیماری حاد کوهستان خوانده می‌شود.
بیماری حاد کوهستان
چنانچه بدون هم هوایی به ارتفاعات بالا صعود نماییم واکنش بدن به کمبود اکسیژن با علایم زیر خودنمایی می‌کند:
– بی‌اشتهایی، تهوع و استفراغ
– خستگی و ضعف
– گیجی و منگی و سردرد
– بی‌خوابی (قطع و وصل تنفسی)
– عدم تشخیص صحیح (قاطی کردن)
– خواب‌های آشفته
راستی چه کسانی به این بیماری دچار می‌شوند؟
واقعیت این نیست که هرکس که به ارتفاعات بالا صعود نماید در معرض ابتلا به این بیماری قرار می‌گیرد. عامل اصلی ابتلا یا عدم ابتلا سرعت صعود است؛ هرچقدر سریع‌تر صعود نماییم امکان بروز بیماری بیشتر می‌شود. هیچ روشی وجود ندراد که از قبل بتواند در مورد ابتلا یا عدم ابتلا به این مشکل اظهارنظر نماید. ممکن است کسانی که حتی در ارتفاعات پایین یعنی حدود۲۵۰۰ متر به این بیماری دچار شوند. کسانی که قبلاً ارتفاعات بسیار بالاتر را بدون مشکل تجربه کرده‌اند.
بنابراین به قانون طلایی شماره صفر می‌رسیم که می‌گوید:
هیچ اشکالی ندارد که به این بیماری دچار شویم مشکل زمانی است که جان ما در اثر این بیماری به مخاطره افتد.
توجه داشته باشیم که ابتلا به این بیماری هیچ ارتباطی به سن، جنس، آمادگی بدنی، صعودهای موفق قبلی ندارد. همین‌طور اقرار به ابتلا به این بیماری به هیچ وجه از شایستگی‌های کسی نمی‌کاهد. بنابراین نباید به هیچ‌وجه علایم را مخفی و قبل از هم هوا شدن به صعود ادامه داد.
سرمازدگی عمومی یا هیپو ترمی:
کوهنوردی وورزشهای طبیعی نظیر اسکی،غار نوردی،سنگنوردی،… از ورزشهایی است که فرد در تماس مستقیم با سرما ،رطوبت،باد و…بوده و همواره در معرض سرمازدگی وهیپوترمی می باشد.
زمانی که حرارت بدن انسان به دمای زیر ۳۵ درجهء سانتیگراد می رسد سرمازدگی عمومی یا هیپو ترمی به انسان دست می دهد.سرمازدگی های متوسط را می توان به خوبی درمان نمود.اما زمانی که حرارت بدن به زیر ۳۶ تا ۲۴ درجه سانتیگراد می رسد شانس بهبودی بسیار ضعیف می باشد.
توانایی بدن در مقابله با سرما بسیار کمتر از توان آن برای مقابله با گرما است و در واقع روش اصلی برای گرم نگه داشتن بدن استفاده از لباس و پوشش مناسب است . علاوه بر این عواملی مثل :ارتفاع،خستگی , تغذیه نامناسب ،کم آبی (شرایط موجود در ورزش کوهنوردی), سابقه بیماری (مرض قند , بیماری قلبی – عروقی یا تنفسی , …) , مصرف داروهای خاص (مثل داروهای فشارخون , الکل ،مواد مخدر) , نامناسب بودن لباس و پوشش فرد و عوامل مختلف دیگری نیز باعث مستعد شدن فرد به کاهش درجه ی حرارت بدن و آسیب های ناشی از آن خواهد بود .
عدم تحرک برای مدت طولانی (مثلآ در صعود های ترکیبی وصعود از یخچالها ) به علاوه ی سردی هوا , رطوبت بالا , وزیدن باد و خیس بودن لباس ها گرفتار شدن در بهمن نیز باعث مستعد شدن فرد و بروز سریع تر و شدیدتر آسیب های ناشی از سرما خواهد شد .
در موارد آسیب های ناشی از سرما نیز پیشگیری بر درمان مقدم است و با رعایت اصول مقابله با سرما حتی در بدترین شرایط آب وهوا نیز می توان از بروز آنها جلوگیری کرد .
رطوبت هوا به همراه وزش باد باعث از دست رفتن درجه ی حرارت بدن می گردد . به ویژه هرچه سرعت باد بیشتر باشد , کاهش درجه حرارت بدن سریع تر خواهد بود . وزش باد تند در یک آب و هوای سرد و مرطوب به سرعت باعث کاهش درجه حرارت بدن فرد خواهد شد .
دربرخی شرایط مانند قرار گرفتن طولانی در معرض آب و هوای بسیارسرد و یا غوطه ور شدن در آب بسیار سرد(همچون پیمایش غار های رودخانه ای ), بدن توانایی تولید حرارت لازم برای مقابله با سرمای محیطی را ندارد و در نهایت دچار کاهش دمای عمومی بدن می گردد . به این حالت اصطلاحاً هیپوترمی گویند . در این حالت هیپوتالاموس مغز دچار اشکال در عملکرد می شود و بدن قادر به کنترل دمای قسمت مرکزی خود نیست و درجه حرارت حرارت مرکزی بدن از ۳۷ درجه به کمتر از ۳۵ درجه سانتی گراد خواهد رسید . افراد سالخورده و ضعیف بخصوص اگر لاغر , خسته و گرسنه هم باشند بیشتر مستعد هیپوترمی هستند.
علائم و نشانه ها :
۱- فرد احساس سرمای شدید میکند.
۲-بی اختیار لرز شدیدی به مصدوم دست می دهد و بدن آنها دچار لرز می شود .
۳- پوست سرد وخشک و رنگ پریده می شود.
۴- نبض کند می گردد.
۵- تعداد تنفس بیمار کمتر از حالت طبیعی می شود .
۶- درجه حرارت بدن به ۳۵ درجه یا کمتر می رسد .
۷- در مراحل بعدی بیهوشی به فرد دست میدهد:تشخیص تنفس و ضربان قلب مصدوم دائما مشکل تر می شود.
۸- خواب آلودگی ظاهر می شود که ممکن است به کُما منجر شود .
۹- ممکن است ایست قلبی رخ دهد .

سایر علائم عبارتند از :

پوست سرد : یکی از علائمی که دلالت بر افت دمای بدن و بروز حالت هیپوترمی دارد .(به ویژه سرد بودن پوست شکم )
لرز : از واکنش های دفاعی بدن برای گرم کردن خود است و بدن بطور خودکار سعی می کند تا با افزایش کار عضلات حرارت بیشتری تولید کند و دمای قسمت مرکزی خود را ثابت نگه دارد . اما با پیشرفت آسیب و کاهش بیشتر دمای بدن , این واکنش دفاعی نیز مختل می شود .
گیج و منگ شدن مصدوم و از دست دادن قدرت قضاوت وتصمیم گیری و از دست دادن هماهنگی حرکات و فعالیتهای بدنی
اشکال در تکلم و صحبت کردن و همچنین سفتی و انقباض عضلانی از دیگر علائم هیپوترمی می باشد .
کمک های اولیه :
۱- با رعایت اصول ایمنی ابتدا بیمار را از تماس بیشتر با سرما نظیر بادوتماس با سنگ ،یخ وبرف باز دارید.
۲-سپس ارزیابی اولیه مصدوم و انجام مراحل ABC (کنترل راه هوایی , تنفس , ضربان قلب ) و دیگر کمکهای اولیه ی ضروری در صورت لزوم .
۳- بیمار را در یک پوشش محافظ بپیچید بطوری که سر و گردن را بپوشاند.نباید دست ها و بازو های مصدوم در تماس با بدنش باشد. زیرا این کار باعث می شود حرارت بدن مصدوم به خارج منتقل شود.
۴-انتقال مصدوم به مکان گرم و خشک ودور از باد و ترجیحاً سربسته (مانند پناهگاه , چادر ,غار برفی , … )
۵-خارج کردن لباس های مرطوب , خیس یا تنگ مصدوم و در صورت امکان پوشاندن لباس خشک به مصدوم و قرار دادن وی در داخل کیسه خواب یا انداختن پتوی گرم و خشک بر روی او.
۶-هیچگاه بدن مصدوم را با مالش گرم نکنید و او را نیز تشویق به انجام فعالیتهای بدنی و راه رفتن نکنید .
۷-بدلیل کاهش درجه حرارت بدن و بروز اختلال در سیستم الکتریکی قلب , هر ضربه ی ناگهانی ممکن است منجر به بی نظمی های بسیار شدید و کشنده در ضربان قلب فرد گردد . بنابراین حتی برای خارج کردن لباس های مصدوم ابتدا آنها را قیچی و سپس از بدن مصدوم خارج کنید .
۸-در صورتی که فرد هوشیار است و دچار تهوع و استفراغ شدید نیست می توانید , نوشیدنی و غذای گرم به وی بدهید .
۹-مصدوم را از نظر یخ زدگی وسرمازدگی موضعی معاینه کنید و در صورت لزوم به درمان آن بپردازید ولی الویت ابتدا با سرمازدگی عمومی مصدوم است.
۱۰-نباید به مصدوم بیهوش نوشیدنی بدهید.
۱۱-نباید دست یا پای مصدوم را ماساژ دهید یا مصدوم را تشویق کنید که ورزش کند.
نکته : برای کنترل نبض مصدوم مبتلا به هیپوترمی باید حدود ۳۰ تا ۴۵ ثانیه صبر کنید.
مهم : حتی در صورت فقدان هوشیاری و دیگر علائم حیاتی مثل تنفس و نبض نباید فرد را مرده قلمداد کرد .
برف کوری … snowblindness:
تعریف:
برف کوری یا التهاب قرنیه در اثر اشعه ماوراء بنفش ; عبارتست از آفتاب زدگی قرنیه ، بدلیل رسیدن میزان زیاد نور آفتاب ( چشم بدون محافظ ) به قرنیه فرد
پیشگیری:
میزان تشعشع نور ( تابش و بازتابش ) در مناطق کوهستانی و برفی ; ۱۵ برابر اشعه ای است که در شرایط غیر برفی بازتاب می شود . پس منطقی به نظر می رسد که همواره از عینک های مناسب و ضد اشعه استفاده شود ، حتی در شرایط هوای ابری
در مورد استفاده از عینک برای مقابله با برف کوری به چند نکته می بایست توجه داشت
شیشه های عینک می بایست دارای لایه ضد اشعه فرا بنفش باشد . تیره بودن شیشه عینک نه تنها شاخص درستی برای مناسب بودن عینک نیست بلکه می تواند باعث آسیب بیشتر چشم نیزبشود زیرا ; عینک هائی که فقط دارای شیشه تیره هستند ( و از لایه محافظ بی بهره می باشند ) باعث گشاد شدن مردمک چشم میگردند و در نتیجه میزان بیشتری از تابش را دریافت می شود
در انتخاب عینک تنها به فرم ظاهر آن توجه نکنید .. عینک مناسب می بایست تمام چشم را پوشانده و در قسمت های کناره نیز پوشش داشته باشد
عینک مناسب می بایست از لحاظ ضد اشعه بودن دارای استاندارد بوده و ۹۹ تا۱۰۰درصد اشعه را جذب کند . توجه داشته باشید برای تمیز کردن عینک های با لایه ضد اشعه حتما از دستمال های مناسب استفاده شود . موارد دیگر باعث آسیب به لایه مذکور شده و خاصیت ضد اشعه بودن عینک را کم میکند
نشانه:
نشانه های برف کوری ; ۸ ساعت پس از آسیب دیدگی بروز می کنند
. احساس سوزش و درد در چشم ها
. خشک شدن چشم و احساس وجود شن در آنها
. کم شدن دید و مات بودن تصاویر
. دردآور شدن حرکات چشم
. ایجاد ناراحتی در زمان برخورد نور به چشم – حساسیت در مقابل نور
. تورم در پلک ها و قرمزی چشم و تولید مایع در آن
. سر درد
درمان:
. استفاده از کمپرس سرد
. استراحت در محیط تاریک ; مثل چادر
. بستن چشم و عدم ایجاد تحرک چشمی
. اجتناب از مالش چشم

یخ زدگی قرنیه:

تعریف:
در هنگامی که هوا بسیار سرد است ; باد شدید می وزد و از چشم ها بدرستی مراقبت نمی شود ; قرنیه چشم در معرض یخ زدگی قرار می گیرد .
درمان:
استفاده از کمپرس گرم یا گذاشتن دست بر روی آن
پوشاندن چشم به مدت ۲۴ – ۴۸ ساعت پس از آب شدن یخ اطراف مردمک

یخ زدگی مژه ها:

تعریف:
وقتی آب داخل چشم و هوای خارج زیر نقطه انجماد هستند . انجماد آب می تواند باعث یخ زدگی مژه ها بشود که این مسئله مانع دید می گردد.
درمان:
در چنین شرایطی دست را بر روی چشم می گذاریم ; تا زمانی که یخ ذوب شود . سپس چشم ها را باز می کنیم
سرفه خومبو:
سرفه خومبو که سرفه خشک و کوتاه ارتفاع هم نام دارد ، بر گرفته از نام منطقه ای در محدوده ی قله اورست است . گرچه این نوع سرفه منحصر به اورست نیست ولی نخستین بار در آن جا تشخیص داده شد . تقریبا تمام افرادی که مدتی در ارتفاع بالا ( بالاتر از ۵۵۰۰ متر ) می مانند درجاتی از این نوع ناراحتی را بروز میدهند این مشکل بخاطر رطوبت پائین و دمای زیر صفر اتفاق می افتد و تصور می شود در شرایطی که شخص مشغول تلاش و فعالیت بیشتری است ، در معرض ابتلا به آن قرار می گیرد . ابتلا به این نوع سرفه باعث افزایش سرعت تنفس می شود و همین مسئله لایه های پوشاننده ریه را در معرض هوای سرد بیشتری قرار خواهد داد و نتیجه ی آن خشک شدن غشاء و خصوصا آسیب دیدگی نایژه ها می شود . این مسئله باعث تحریک ریه ها و بوجود آمدن سرفه های خشک دائمی که تنفس را با مشکل مواجه می سازد ، می شود .
سرانجام بعد از مدتی این سرفه ها شدید و آزار دهنده می شوند که خود فشار و درد سختی را روی قفسه سینه ایجاد میکند درنتیجه عضلات قفسه سینه دچار پارگی و تخریب شده تا جائیکه دنده ها را بشکند .

پیشگیری :
– ماسکی را بر صورت بزنید که هوا را گرم و مرطوب کند .
– شبها کلاه چشمی ( که تمام صورت را می پوشاند ) بر سر کنید .
– از قرار گرفتن در معرض شرایط هوائی که باعث این عارضه می شود اجتناب کنید .
– تنفس خود را بصورت کنترل شده درآورید .
– در صورت بروز هر کدام از علائم این عارضه ، سریعا نسبت به درمان آن اقدام نمائید . عدم توجه به آن فقط اوضاع را وخیم تر می کند .

نشانه ها عبارتند از :
آبریزش بینی
سرفه های خشک مزمن
خلط شفاف یا سفید

برای جلوگیری از وخامت اوضاع می بایست سعی کنید برونش ها را مرطوب نگه دارید توجه داشته باشید چون این نوع سرفه نتیجه عفونت نمی باشد مصرف آنتی بیوتیک فایده ای ندارد.
به عوض آن سعی کنید :
میزان زیادی آب بنوشید ، خصوصا آب جوش تا با استفاده از بخار آب آن ، رطوبت لازم را ایجاد کرده باشید .
قرص گلو درد مصرف کنید
شب کلاه دوچشمی بر سر بگذارید .
ماسک را همانطور که گفته شد فراموش نکنید
شرایطی را ایجاد کنید که سرعت تنفس شما بالا نرود و کمتر در معرض این هوا قرار بگیرید
اکسیژن استشمام کنید .

 

 

منبع : مقاله دکتر حمید مساعدیان.گروه بهمن