حکمت کوه از دید قرآن

 مقصود قرآن از اینکه کوه‌ها همچون میخ هستند چیست؟

پاسخ:

قرآن مجید در سوره‌های متعددی درباره‌ی آفرینش کوه‌ها سخن گفته و راز خلقت و اسرار وجود آن‌ها را با تعبیرات گوناگونی بیان کرده است. از بین رازها و حکمت‌های آفرینش کوه‌ها بیشتر روی استقرار و آرامشی که در پرتو کوه‌ها نصیب ساکنان زمین شده است تکیه کرده و وجود آنها را مانع از پدید آمدن حرکات ناموزن و اضطراب و نوسان معرفی می‌نماید و در سوره‌های گوناگون با عبارات متعدد۱ می‌فرماید:

«وَأَلْقی‏ فِی الْأَرْضِ رَوَاسِیَ أَن تَمِیدَ بِکُمْ»؛ «و در زمین کوه‌های استواری افکند، (مبادا) که شما را بلرزاند.»

و گاهی این حقیقت را به عبارت دیگر بیان کرده و می‌فرماید:

«وَالْجِبَالَ أَوْتَاداً»؛۲ «کوه‌ها را میخ‌های زمین آفریدیم.»

بررسی واژه‌های آیات:

واژه‌ی «جبال»: «جبال» جمع «جبل» به معنای کوه است.۳ – ۴

واژه‌ی «اوتاد»: جمع «وَتَدْ» به معنای میخ است.

واژه‌ی «رواسی»: جع «راسیه» به معنای ثابت و محکم است.۵تاکید بر کلمه‌ی «رواسی» به معنای ثابت و پابرجا، اشاره‌ی لطیفی است که کوه‌ها هم خودشان ثابتند و هم مایه‌ی ثبات پوسته‌ی زمین و زندگی انسان‌ها می‌باشند.۶ واژه‌ی «تمید» از «مید»، به معنای میل و اضطراب است یعنی در زمین کوه‌های ثابت و محکم افکند تا شما را میل ندهد و این سو و آن سو نیندازد و مضطرب نکند.۷

 عوامل لرزش و اضطراب زمین:

حال این سوال مطرح می‌شود که منشاء این اضطراب و نوسان و لرزش چیست؟ که وجود کوه‌ها از بروز آن جلوگیری می‌نماید:

۱٫ کره‌ی زمین دارای ۱۴ تا ۱۶ حرکت مختلف است۸ که بعضی مربوط به داخل کره‌ی زمین و اکثراً نسبت به کرات دیگر انجام می‌شود. در اینجا به ذکر حرکات عمده‌ی آن می‌پردازیم:

 الف. حرکت وضعی (دورانی):

زمین در هر ۲۴ ساعت یکبار از مغرب به مشرق دور محور خود می‌چرخد و شب و روز بوجود می‌آید، سرعت این حرکت دورانی در مدار استوا، در هر ساعت ۱۶۶۶ کیلومتر و در هر ثانیه ۴۶۱ متر است که هر چه به قطبین نزدیک شویم از مقدار آن کاسته می‌شود.۹

 ب. حرکت انتقالی:

زمین با حرکت انتقالی سریع خود، که سرعت آن ۱۷۰۰۰۰ کیلومتر در ساعت است به دور خورشید می‌چرخد.۱۰

 ج. حرکت هلیسی:

چون منظومه‌ی شمسی در هر ثانیه ۲۰ کیلومتر در فضا، و به مقصد نامعلومی به دنباله‌ی ستاره‌ی «وگا Wega» حرکت می‌کند، کره‌ی زمین مجبوراست سرعت حرکات وضعی و انتقالی خود را چنان ترتیب دهد تا از کاروان نامبرده عقب نماند و پیشروی نیز ننماید.

سرعت این حرکت در روز اول تیر ماه، ثانیه‌ای ۲۸۹۰۰ کیلومتر، و در اول دی ماه ۳۰۰۰۰ کیلومتر است.۱۱

به طور مسلم این نوع حرکت سریع زمین و بالاخص حرکت وضعی آن، در تماس با هوای مجاور آن و در برخورد ملکول‌های هوا با سطح کره، آنچنان حرارتی تولید می‌کند که برای مشکل ساختن حیات بر روی زمین کافی است، این مشکل در صورتی پیش می‌آید که هوای مجاور زمین همراه خود زمین حرکت نکند و بر اثر برخورد زمین با ملکول‌های هوای ساکن، که همه‌ی جوانب آن را مانند پوسته‌ی پیاز فرا گرفته است حرارت شدیدی تولید شود. ولی اگر هوای مجاور زمین پا به پای خود زمین حرکت نماید و هر دو دست به دست هم و به یک سمت در حال حرکت باشند قطعاً چنین خطری پدید نخواهد آمد.۱۲

از این رو وجود کوه‌ها و پستی و بلندی‌های زمین، در حرکت «هوای مجاور» همراه زمین، نقش موثری دارند؛ زیرا در پرتو فواصل رشته‌های کوه‌ها و پستی و بلندی‌های آن که قشر جامد زمین را به صورت سرزمین شخم زده در آورده است و هوای مجاوری که با زمین تماس دارد در میان کوه‌ها حبس شده و پستی و بلندی‌های مختلف زمین که حتی در برخی از نقاط به ۸ کیلومتر می‌رسد هوای چسبیده به زمین را درخود نگاه داشته است و هنگام حرکت زمین هوای داخل فرورفتگی‌ها و چسبیده به آن، با آن حرکت می‌کند و هر دو در مسیر واحدی پا به پای یکدیگر به گردش خود ادامه می‌دهند. و شاید آیه‌ی:

«وَأَلْقی‏ فِی الْأَرْضِ رَوَاسِیَ أَن تَمِیدَ بِکُمْ»؛۱۳ «و در زمین کوه‌های استواری افکند تا شما را از حرکات ناموزون آن حفظ کند.»

اشاره به این راز بزرگ باشد که در سایه‌ی کوه‌ها به وجود می‌آید.۱۴

۲٫ ممکن است که این حرکات ناموزون که کوه‌ها مانع از بروز آن است به خاطر جاذبه‌ی نیرومند ماه باشد که می‌تواند در پوسته‌ی زمین جزر و مدی مانند جزر و مد دریا بوجود آورد و همواره در حرکت و اضطراب باشد. ولی مانع بروز این نوع حرکات ناموزون، همان کوه‌ها است. زیرا کوه‌ها در حقیقت در حکم یک زره‌ی محکم فولادین را دارند که دور تا دور زمین را احاطه کرده و با توجه به ارتباط و پیوندی که از زیر به هم دارند یک شبکه‌ی نیرومند سرتاسری را تشکیل می‌دهند. اگر این زره محکم و این شبکه‌ی نیرومند، کره زمین را نپوشانده بود و پوسته‌ی روی زمین از یک قشر نرم و لطیفی مانند خاک و شن تشکیل یافته بود به آسانی تحت تاثیر جاذبه‌ی نیرومند ماه واقع می‌شد و حرکات ناموزونی مانند جزر و مد دریاها در آن بوجود می‌آورد با این که قشر محکمی پوسته‌ی زمین را پوشانیده، باز حرکات خفیف جزر و مد در آن پیدا می‌شود و هر بار حدود ۳۰ سانتی‌متر پوسته‌ی زمین به تدریج بالا و پایین می‌رود.۱۵

۳٫ عامل سوم این لرزش‌ها مواد مذابی است که هسته‌ی مرکزی زمین را تشکیل می‌دهد و در دل زمین مملو از گازهای متراکمی است که با شدت هر چه تمام‌تر بر آن فشار می‌آورد. زلزله‌های خطرناکی که ضررهای جبران ناپذیری بوجود می‌آورد به عقیده‌ی گروهی از دانشمندان نتیجه‌ی حرارت مواد مذاب و گازهای درونی است که با شدت خارج می‌شوند.

در این صحنه‌ی متلاطم، یگانه عاملی که مانع متلاشی شدن قطعات زمین می‌گردد همان کوه‌هاست. ریشه‌های کوه‌های سنگین که در اعماق زمین فرو رفته و قطعات زمین را در بر گرفته، آن‌ها را به هم اتصال می‌دهد و بسان میخ‌ها که قطعات تخته را به هم متصل می‌سازد و از انفکاک و جدایی آن جلوگیری می‌کند قطعات زمین را از تفرق و پاشیدگی باز می‌دارد.

شاید آیه‌ی «وَالْجِبَالَ أَوْتَاداً»۱۶؛ «کوه‌ها را میخ‌های زمین قرار دادیم»

اشاره به همین حقیقت باشد که بیان گردید.۱۷

امیرمومنان در ستایش و بیان عظمت کاخ آفرینش چنین می‌فرماید:

«و وتد بالصخور میدان أرضه»۱۸؛ «و به وسیله‌ی کوه‌ها اضطراب و لرزش زمین را به آرامش تبدیل کرد.»

و در جای دیگر می‌فرماید:

«و عدل حرکاتها بالرّاسیات من جلامیدها»؛۱۹ و حرکات زمین را با صخره‌های عظیم و قله‌ی کوه‌های بلند نظم داد.»

ـ علامه طباطبایی(ره) می‌نویسند: اینکه کوه‌ها را میخ خوانده، شاید از این جهت بوده که پیدایش عمده‌ی کوه‌هایی که در روی زمین است از عمل آتشفشان‌های تحت الارض است که یک نقطه از زمین را می‌شکافد و مواد مذاب زمینی از آن فوران می‌کند و به اطراف آن نقطه می‌ریزد و به تدریج اطراف آن نقطه بالا می‌آید تا به صورت میخی که روی زمین کوبیده باشند در آید.

و باعث سکون و آرامش فوران آتشفشان زیر زمین گردد و اضطراب و نوسان زمین از بین برود.۲۰

ـ در مجمع البیان آمده است که خداوند متعال می‌توانست با چیزی غیر از کوه‌ها زمین را در مقابل زلزله حفظ کند، ولی کوه‌ها برای درک مردم مناسب‌ترند و توجه و دقت آنان را بهتر به خود جلب می‌کند.۲۱

ـ در آیه‌ی «أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَاداً»؛۲۲ آیا زمین را بستر قرار ندادیم؟ قرآن زمین را به گهواره‌ای تشبیه نموده که قطعات آن بوسیله‌ی کوه‌ها ـ که بسان میخ‌اند ـ به هم پیوسته‌اند و سنگینی آنها باعث اعتدال حرکات آن گردیده است به طوری که در عین حرکت آرام است؛ و در آیه‌ی بعدش (وَالْجِبَالَ أَوْتَادا۲۳ )ضمن تشبیه کوه‌ها به میخ، به ریشه‌های آنها اشاره می‌نماید و این نیز یکی از آیات علمی و اعجازآمیز قرآن است.

زیرا تا یک قرن پیش دانشمندان کوه‌ها را توده‌های سنگ عظمیی می‌پنداشتند که مانند تپه‌های مصنوعی روی زمین ریخته شده‌اند و دانشمندان اخیراً پی برده‌اند که قسمت عمده‌ی هرکوهی، زیر سطح زمین قرار دارد۲۴ چنانکه «ژرژگاموف» استاد دانشگاه واشنگتن می‌نویسد:

«نظریه‌ی سطحی بودن کوه‌ها در زمین‌شناسی، یک قرن پیش از نظریه‌های عمومی بوده و اخیراً به این موضوع پی برده‌اند که بخشی از هر کوه زیر سطح زمین قرار داد.»۲۵

در حالی که قرآن چهارده قرن پیش، پرده از این راز بزرگ برداشته و کوه‌ها را میخ‌های زمین معرفی کرده است زیرا اینکه خداوند کوه‌ها را میخ‌های زمین قرار داده برای این است که اجزائش در حال حرکت از هم متلاشی نشوند.۲۶

ـ اما دلیل اینکه کوه‌ها میخ‌های زمین‌اند که آن را به صورت مهد (پرورشگاه) کامل درآورده‌اند فعل «جَعَل» (قراردادن) اشعار بر این دارد که زمین با میخکوب شدن به وسیله‌ی تکوین مستمر کوه‌ها، از اضطراب و زلزله‌ها و انفجارها به سکون گرائید و قسمت‌های درونی (مواد مذاب) و قشرهای بیرونی و آب و هوا که پیوسته در هم می‌آمیخت و تغییر مکان می‌داد مانند قطعات جدائی بود، با هم متصل گشت و با فشرده شدن مواد رسوبی که پایه‌ی نخستین کوه‌ها می‌باشند هر قسمت و قطعه‌ای از طبقات آن، در جای خود قرار گرفت و سطح زمین را از فشار انفجارهای درونی و زلزله‌های همیشگی بازداشت و اگر فشار و به هم پیوستگی کوه‌ها نبود که مانند ته میخ‌ها در درون زمین پرچ شده و از بعضی قسمت‌های زمین سر برآورده، زمین به صورت مهد آسایش و پرورش کنونی در نمی‌آید.۲۷

 فوائد و اسرار کوه‌ها منحصر به آنچه که گفته شد نیست. بعضی دیگر از این فوائد عبارتند از:

 ۱٫ سرچشمه‌ی نهرها:

قرآن مجید در برخی از آیات هنگام یادآوری آفرینش کوه‌ها، از وجود نهرها و چشمه‌های بزرگ که یکی از مظاهر بزرگ خلقت و نشانه‌ی وجود تدبیر در عالم آفرینش است سخن می‌گوید و حکمت دیگر اینکه این دو (کوه‌ها و نهرها) را در کنار هم ذکر می‌کند۲۸ این است که ریشه‌ی این نهرهای عظیم، وجود کوه‌ها است؛ زیرا هوا در ارتفاعات بسیار سرد است و برف و باران بسان یخچال‌های طبیعی در آنجا ذخیره می‌گردد و در بسیاری از فصول سال بر اثر کاهش حرارت، از برف و یخ پوشیده است، و در فصل گرما برف و یخ‌ها به تدریج آب شده و به صورت چشمه سارها جاری می‌گردند و قسمت اعظم این مایه‌ی زندگی در سایه‌ی کوه‌ها تامین می‌گردد.۲۹

 ۲٫ تصفیه‌ی آب:

کوه‌ها در تصفیه‌ی آب‌ها نقش «تصفیه‌ی شنی» را دارند. «تصفیه‌ی شنی» عبارت است از عبور آب از لایه‌های شنی، زیرا لایه‌های شنی در قسمت پائین، از قلوه سنگ و در قسمت بالا از ماسه‌های نرم تشکیل می‌گردد. عبور آب از طبقات مختلف کوه‌ها سبب می‌شود که باکتری‌های آب گرفته شود و آب از مواد خارجی تصفیه گردد.

قرآن مجید به این دو راز بزرگ در ضمن آیه‌ی کوتاهی اشاره نموده و می‌فرماید: «و در آن (کوه‌های) استوار (و) بلندی قرار دادیم، و آبی گوارا به شما نوشاندیم.»۳۰جمله‌ی «رَواسی شامختٍ» (کوه‌های بلند) ناظر به راز اول است که کوه‌ها بر اثر سردی منطقه از جهت ارتفاع، حکم مخزن آب را دارند و جمله‌ی «واَسقینکُم مآءً فُراتاً»؛ «برای شما آب گوارا فراهم نمودیم» از آنجا که پس از بیان آفرینش کوه‌ها آمده است، می‌رساند که کوه‌ها در گوارا ساختن آب‌ها که همان تصفیه‌ی آن از مواد خارجی و باکتری‌هاست، نقش موثری دارند.۳۱

 ۳٫ پناهگاه بودن کوه‌ها:

قرآن کریم می‌فرماید: «و از کوه‌ها برای شما پناهگاه‌هایی مقرر کرد»۳۲

 جمع‌بندی:

با جمع‌بندی مطالب ذکر شده، می‌توان فوائد و اسرار وجود کوه‌ها را به شرح زیر برشمرد:

۱٫ کوه‌ها باعث حفظ کره‌ی زمین و جلوگیری از پراکندگی آن و موجب آرامش زمین می‌گردد.

۲٫ کوه‌ها عامل اصلی جلوگیری از سیل و طوفان است، و در برابر بادهای طوفان‌زا مقاومت شدید دارد. و عامل جلوگیری از کویرها و بیابان‌های خشک و سوزان است.

۳٫ کوه‌ها از حرکات ویران کننده و لغزش زمین جلوگیری می‌کند و سپر زمین در برابر حرکات سرسام‌آور می‌شود که همچون زرهی زمین را در بر گرفته‌اند و این سبب می‌شود که از لرزش‌های شدید زمین که بر اثر گازهای درونی اتفاق می‌افتد تا حد زیادی جلوگیری گردد.

۴٫ کوه‌ها حرکات پوسته‌ی زمین را در مقابل جزر و مد ناشی از ماه به حداقل می‌رساند.

۵٫ کوه‌ها عامل اصلی ذخیره‌ی آبند که با ایجاد دره به حکم قانون جاذبه آب را در سراشیبی قرار داده و باعث می‌شوند که درختان و مزارع از آن سیراب شوند و رشد و نمو یابند.

۶٫ پستی و بلندی با وجود کوه‌ها، عامل زندگی انسان و حیوان، با تدبیر خداوند کریم است.

۷٫ کوه‌ها عامل ایجاد نهرها و نهرها عامل پیدایش طبیعت سرسبز و میوه‌های رنگارنگ است و همه‌ی این‌ها تدبیری است متصل و متحد که از وجود مدبری حکیم حکایت می‌کند.

۸٫ اگر فشار و به هم پیوستگی کوه‌ها نبود زمین به صورت فعلی در نمی‌آمد و در نتیجه از وجود کوه‌ها بود که تمدن‌ها گسترش یافت.

۹٫ کوه‌ها فشار هوا و وزش بادها را به صورت ملایم در بر دارد.۳۳

۱۰٫ در اثر حرکت‌های انتقالی و وضعی زمین اگر کوه‌ها نبود بین هوای «ثابت» سطح زمین و زمین «متحرک» اصطکاک شدیدی پدید می‌آمد که حیات ناممکن می‌شد لذا وجود کوه‌ها باعث شده تا هوای ثابت سطح زمین پابه پای زمین حرکت کند و مانع اصطکاک شود.

نکته: در قرآن، کوه‌ها به میخ تشبیه شده است و می‌دانیم که وقتی میخی را به جایی می‌کوبند قسمت عمده‌ی آن به داخل فرو می‌رود و قسمتی از آن بیرون می‌ماند پس می‌توان گفت: تمام فوائد و اسراری را که برای کوه‌ها بیان شد با این تشبیه چنین توجیه می‌شود که قسمت بیرونی کوه‌ها، فوائد بیرونی را دارد و قسمت درونی کوه‌ها، فوائد درونی را دارد.

 نتیجه‌گیری:

از اینکه خداوند کوه‌ها را به میخ تشبیه کرده است با توضیحاتی که آمد شاید بتوان نتیجه گرفت که آیه‌ی (والجبال اوتادا)۳۴ یکی از آیات علمی قرآن و از جمله «اعجاز علمی قرآن» است با این بیان که قبلاً به این نظریه قائل بودند که کوه‌ها سطحی هستند، ولی الان به این نتیجه رسیده‌اند که قسمت عمده‌ی کوهی زیر سطح زمین قرار دارد و قرآن با یک تشبیه زیبا این مطلب را چهارده قرن پیش بیان نموده است.۳۵

پاورقی ها:
۱ . نحل ، ۱۵، انبیاء ، ۳۱ و لقمان ، ۱۰٫
۲ . نباء ، ۷٫
۳ . از ثلاثی مجرد این ریشه ۸ اسم مفرد و ۳۳ جمع بر روی هم ۴۱ بار در ۳۳ سوره طی ۳۹ آیه در قرآن کریم آمده است. جمع آن «جبال» و «اَجبال» و «اَجبُل» است. ر.ک: دائره الفرائد در فرهنگ قرآن، دکتر محمدباقر محقق، ج ۵، ص ۲۷ که تنها «جبال» در قرآن به کار رفته است.
۴ . ر.ک: قاموس قرآن، سید علی اکبر قرشی، ماده‌ی «جبل».
۵ . همان، ماده‌ی «رواسی»
۶ . ر.ک: تفسیر نمونه، ج ۱۱، ص ۵۳٫
۷ . ر.ک: قاموس قرآن.
۸ . ر.ک: قرآن و اسرار آفرینش، جعفر سبحانی، ص ۱۱۲ و اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی، یدالله نیازمند، .
۹ . ر.ک: مجله مکتب اسلام، شماره‌ی ۸، سال ۱۳، شماره‌ی مسلسل ۱۵۲، شهریور ماه ۱۳۵۱ مقاله‌ای با نام اثر کوه‌ها در آرامش زمین (چرخ لنگر در قرآن)، ص ۶۹٫
۱۰ . قرآن و طبیعت (راز کوه‌ها)، بی‌آزار شیرازی، ص
۱۱ . ر.ک: اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی، یدالله نیازمند، ص و قرآن و اسرار آفرینش، جعفر سبحانی، ص ۱۱۲٫
۱۲ . قرآن و اسرار آفرینش، همان، ص ۱۱۳ و ۱۱۲ و همچنین ر.ک: تفسیر نمونه ذیل نباء ، ۷ و مرسلات ، ۲۷٫
۱۳ . نحل ، ۱۵٫
۱۴ . قرآن و اسرار آفرینش، جعفر سبحانی، ص ۱۱۳٫
۱۵ . همان، ص ۲۴ به نقل از قرآن و آخرین پیامبر، ص ۱۸۵ و همچنین ر.ک: تفسیر نمونه ذیل نباء ، ۷، رعد ، ۷، لقمان ، ۱۰، ق ، ۷ و مرسلات ، ۲۷٫
۱۶ . نباء ، ۷٫
۱۷ . قرآن و اسرار آفرینش، جعفر سبحانی، ص ۱۱۵ و ۱۱۴ و ر.ک: قاموس قرآن، سید علی اکبر قرشی، ذیل ماده‌ی «جبل».
۱۸ . نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خطبه ۱٫
۱۹ . نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خطبه ۹۱٫
۲۰ . ر.ک: تفسیر المیزان، ذیل آیه‌ی ۷ سوره‌ی نباء.
۲۱ . مجمع البیان، ج ۱۳، ص ۱۲، به نقل از زمین و آسمان در قرآن و نهج البلاغه، سید علی اشرف حسنی، ص ۹۴٫
۲۲ . نباء ، ۶٫
۲۳ . نباء ، ۷٫
۲۴ . قرآن و طبیعت (راز کوه‌ها)، بی‌آزار شیرازی، ص ۱۸٫
۲۵ . همان، ص ۱۸ به نقل از سرگذشت زمین تالیف ژرژگاموف، ص ۱۲۶ و ۱۲۷٫
۲۶ . مطالب شگفت‌انگیز قرآن، گودرز نجفی، ص ۳۶، به نقل از اسلام و هیات، علامه هبه الدین شهرستانی، ص ۲۰۸٫
۲۷ . به نقل از زمین و آسمان در قرآن و نهج البلاغه، سید علی اشرف حسنی، ص ۹۵ و ۹۴٫
۲۸ . «وَهُوَ الَّذِی مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِیهَا رَوَاسِیَ وَأَنْهَاراً» رعد ، ۳٫
۲۹ . قرآن و اسرار آفرینش، جعفر سبحانی، ص ۱۱۶ و ۱۱۵ به نقل از دائره المعارف فرید وجدی، ح ۳، ص ۳۴ و ۳۳٫
۳۰ . «وَجَعَلْنَافِیهَا رَوَاسِیَ شَامِخَاتٍ وَأَسْقَیْنَاکُم مَاءً فُرَاتاً» مرسلات ، ۲۷٫
۳۱ . قرآن و اسرار آفرینش، جعفر سبحانی، ص ۱۱۷ و ۱۱۶، به نقل از اعجاز قرآن از نظر علوم امروز، ص ۸۶٫
۳۲ . نحل ، ۸۱٫
۳۳ . ر.ک: زمین و آسمان در قرآن و نهج البلاغه، سید علی اشرف حسنی، ص ۹۸ و ۹۷٫
۳۴ . نباء ، ۷٫
۳۵ . البته از آیه‌ی مذکور در مورد حرکت زمین نیز استفاده شده است که در جای خود بحث و بررسی دارد و خارج از بحث ماست.

 

منبع : http://quran.al-shia.org