از زمانی که انسان شروع به شناخت دنیای اطرافش کرد با پدیده هایی همچون روز، شب،فصل ها و… آشنا شد تا با کمک آنها بتواند زمان درست برداشت محصول، ذخیره آذوقه ، جهت یابی مسیر و… را به درستی انجام دهد.
یافتن جهت های جغرافیایی در بسیاری از موارد کاربرد دارد. به طور مثال هنگامی که در جنگل، کوهستان و… راه را گم کرده ایم(هنر زنده ماندن در طبیعت) و یا حتی برای فهمیدن ساعت ،جهت یابی لازم است.بهترین و دقیقترین روش برای تعیین جهت و مکان یابی ، استفاده از GPS و  قطب نما می باشد اما همیشه این ابزار، یا در دسترس نیست و یا احتمال خرابی آنها وجود دارد.در این مقاله میخواهیم  به نحوه جهت یابی در شرایط طبیعی بدون استفاده از قطب نما اشاره ای داشته باشیم.
*بیشتر روش های ذکر شده ،در نیمکره شمالی کاربرد دارد و اغلب روش استفاده آن در نیمکره جنوبی معکوس میباشد.
یکی از روشها، ساختن قطب نمای مغناطیسی است.ابتدا سوزنی را به وسیله آهنربا (یا حتی چاقو) به روش القایی و یا مالش نخی ابریشمی یا پنبه ای (دقت کنید که مالش فقط از یک سو انجام شود)بر روی آن،مغناطیسی میشود.حتی میتوان آن را در یک جهت میان موهای سر خود بکشید که احتمالا کمی هم چرب میشود! حال سوزن را روی یک برگ قرار داده و آن را به آرامی روی  سطح آب راکدی بگذارید(اگر سوزن چرب شده باشد،سوزن خود، بر روی آب شناور میماند) مشاهده میکنید که سوزن به سمت شمال-جنوب میچرخد.
–    برای مغناطیسی کردن سوزن، حتی میتوان سیمی را به دور سوزن پیچاند و برای چند دقیقه سر سیم را به ته باتری متصل کرد.سوزن شما مغناطیسی شده…!
احتمال استفاده این روش بسیار کم است ولی انجام این کار سرگرم کننده است.

به طور کلی جهت یابی را به سه  دسته عمده میتوان تقسیم  کرد.جهت یابی در شب، روز و جهت یابی قابل استفاده در هر دو وضعیت.
جهت یابی در روز
جهت یابی به وسیله خورشید :
خورشید تقریباً از شرق طلوع و در غرب غروب می کند.این را همه می دانند ولی این مطلب فقط در اوائل بهار و پائیز صحیح است و  در زمانهای دیگر محل طلوع و غروب خورشید نسبت به شرق و غرب مقداری انحراف دارد. در تابستان شمالی تر از شرق و غرب و در زمستان جنوبی تر از شرق و غرب است.در اوایل تابستان و زمستان محل طلوع و غروب خورشید حداقل ۵/۲۳ درجه با محل دقیق شرق و غرب اختلاف دارد (به دلیل اختلاف مداری زمین با همین زاویه)که این میزان اصلاً قابل چشم پوشی نیست.از این رو این روش نسبتاً غیر دقیق است ،تنها جایی که همیشه خورشید از شرق طلوع ودر غرب غروب میکند استواست. در نیمکره شمالی در هنگام ظهر نجومی خورشید دقیقاً در جهت جنوب است و سایه اجسام رو به شمال می افتد. ظهر نجومی در موقعیت جغرافیایی شما هنگامی است که خورشید به بالاترین نقطه خود در آسمان می رسد.در این هنگام سایه شاخص به حداقل خود می رسد و پس از آن دوباره افزایش میابد. حرکت خورشید از شرق به غرب می باشد و این نیز می تواند روشی جهت یافتن جهت های جغرافیایی باشد.

جهت یابی با شاخص:
چوب و یا میله نسبتاً صافی به طول نیم یا یک متررا به صورت عمودی در زمین صاف قرار دهید. نوک سایه شاخص را روی زمین علامت گذاری می کنیم، ۱۰ تا ۲۰ دقیقه بعد نوک سایه چند سانتی متر جابجا شده است محل جدید آن را علامت گذاری می کنیم ،از آنجا که جهت حرکت ظاهری خورشید در آسمان از شرق به غرب است جهت حرکت سایه اش در روی زمین از غرب به شرق می باشد ( در نیمکره شمالی  سایه ها ساعت گَرد است) ،اگر دو نقطه علامت گذاری شده را به هم وصل کنیم جهت شرق و غرب را مشخص می کنیم. نقطه اوّل غرب و نقطه دوّم شرق می باشد. حال اگر طوری بایستیم که پای چپ ما روی نقطه اوّل و پای راستمان روی نقطه دوّم باشد روبرویمان شمال و پشت سرمان جنوب است


*در شبهای مهتابی می توان از این روش استفاده کرد ،به جای خورشید از ماه استفاده می کنیم و در عرض جغرافیایی بالاتر از ْ۶۰ روش فوق توصیه نمی شود.

جهت یابی با ساعت عقربه دار :
اگر ساعت مچی عقربه دار را در کف دست به حالت افقی نگه داریم طوریکه عقربه ساعت شما به طرف خورشید اشاره کند در این حالت نیمساز زاویه ای که بین عقربه ساعت شما و عدد ۱۲ تشکیل شده جهت جنوب را نشان  می دهد این که گفته می شود عقربه ساعت به طرف خورشید اشاره کند یعنی اینکه اگر چوب کبریتی را در مرکز ساعت قرار دهیم سایه آن موازی با سایه عقربه و برعکس آن باشد یا اینکه سایه عقربه ساعت شمار درست در زیر آن قرار بگیرد یا اگر چوبی ده ،پانزده سانتی متری را در زمین به صورت عمودی قرار دهیم ساعت طوری روی زمین قرار گرفته باشد که عقربه ساعت شمارش موازی با سایه چوب باشد.
دلیل این که زاویه بین عقربه و ساعت ۱۲ را نصف می کنیم این است که وقتی زمین یک دور به دور خورشید می گردد ساعت ما دو دور کامل چرخیده ،این روش وقتی صحیح است که ساعت مورد نظر درست تنظیم شده باشد یعنی اگر در بهار و تابستان ساعتها را یک ساعت به جلو می بریم باید اوّل آن را تصحیح کنیم سپس این عمل را انجام دهیم ،هم چنین در همه سطح کشور ساعت یکسانی وجود ندارد مثلاً در ایران حدود یک ساعت متغیر است.
ساعت صحیح هر مکانی در واقع همان ساعتی است که در هنگام ظهر نجومی ساعت ۱۲ را نشان دهد در واقع برای تعیین دقیق جهت های جغرافیایی ساعت با ید طوری تنظیم شده باشد که هنگام ظهر جنوبی ساعت ۱۲ را نشان بدهد. روش ساعت مچی تا ۲۴ درجه امکان خطا دارد ، برای دقت بیشتر باید از آن در عرض جغرافیایی ۴۰ تا ۶۰ درجه استفاده کرد ،هر چند در عرض جغرافیایی ۵/۲۳ تا ۵/۶۶ نتیجه قابل قبولی می دهد. هر قدر زمان به کار بردن روش به ظهر نزدیک تر باشد دقت آن بیشتر است .
* کشور ما دارای عرض جغرافیایی ۳۶ تا ۳۹ درجه می باشد.

همانگونه که در روز با استفاده از سایه ها و حرکت ظاهری خورشید میتوان جهت یابی کرد در شب هم میتوان با کمک برخی اجرام آسمانی برخی جهت ها را مشخص کرد.
جهت یابی در شب:
ستاره قطبی:
یکی از بهترین و دقیق ترین روشی که میتوان شمال جغرافیایی را مشخص کرد استفاده از ستاره قطبی است که تنها حدود ۰٫۷درجه با شمال واقعی اختلاف دارد.
بر خلاف  تصور برخی مردم که ستاره قطبی را پرنور ترین ستاره آسمان شب میدانند باید اینگونه  گفت که چنین نیست و برای پیدا کردن آن در آسمان باید از یک سری شاخص دیگر(در اینجا منظور استفاده از صورت های فلکی همسایه اش است) کمک گرفت.
–    به وسیله مجموعه ستارگان(صورت فلکی) دب اکبر: صورت فلکی دب اکبر شامل هفت ستاره است که به شکل ملاقه ای بزرگ  کنار هم قرار گرفته اند.چهار ستاره آن تشکیل یک ذوزنقه را می دهند و سه ستاره دیگر مانند یک دنباله یا دسته در ادامه آن قرار گرفته است.حال اگر فاصله دو ستاره نوک این ملاقه را ۵برابر کنیم و ادامه دهیم به ستاره قطبی میرسیم که خود عضو صورت فلکی دب اصغر است.
–    به وسیله مجموعه ستارگان ذات الکرسی: این صورت فلکی شامل ۵ستاره است که به شکلW ویا M   قرار گرفته اند.اگر ستاره وسط W(راس زاویه وسطی ) را ه برابر فاصله آن نسبت به ستاره های اطرافش ادمه دهیم به ستاره قطبی میرسیم.
*این دو صورت فلکی در نیمکره شمالی تقریبا هیچ گاه غروب نمیکند.
*ستاره قطبی در استوا روی افق و قطب شمال تقریبا بالای سر دیده میشود .بالاتر از عرض ۷۰درجه شمالی عملا نمیتوان با ستاره قطبی شمال را پیدا کرد.

جهت یابی با هلال ماه :
این نوع جهت یابی چندان دقیق نیست و تنها مواقعی میتوان از آن استفاده کرد که هلال ماه در آسمان باشد اما به عنوان راهنمایی تقریبی مورد استفاده است. اگر خطی فرضی از بالای هلال به پایین آن وصل کنیم و ادامه دهیم در نیمه اول ماه قمری شکل Pودر نیمه دوم آن به شکل qخواهد شد.حال اگر این خط فرضی را تا زمین ادامه دهیم ،تقاطع این خط با افق ،نقطه جنوب را نشان میدهد.
همینطور در ماه کامل ، میتوان با توجه به حرکت شرقی-غربی ش جهت تقریبی را مشخص نمود.

جهت یاب های دیگری هم در شب کاربرد دارد که میتوان به توده عظیمی از ستارگان در  نوار راه شیری در آسمان صاف تابستان(-قسمت پهنتر نوار- از جنوب غربی به شمال شرقی -قسمت باریکتر آن–) ویا بوسیله دم خوشه پروین (سمت مشرق )و یا دم صورت فلکی بادبادکی(سمت جنوب) را نشان میدهد اشاره داشت.

جهت یابی های مورد استفاده در شب و روز:
از آنجایی که ما در کشوری اسلامی زندگی میکنیم بسیاری از رویدادهای اطراف از باورهای مذهبی شکل گرفته اند. در کشورهای اسلامی منجمله ایران قبله اهمیت زیادی دارد و برخی اماکن با توجه به جهت قبله ساخته میشوند.
به طور مثال محراب مساجد به سمت قبله است و یا در قبرستان ها،مرده را در قبر روی دست راست-به سمت قبله  میخوابانند .پس اگر طوری قرار بگیریم که بتوانیم نوشته های سنگ را  بخوانیم  سمت چپمان قبله (حدودا جنوب غربی) است. همینطور معمولا دستشویی ها را عمود بر قبله میسازند –البته باید توجه داشت این روش خیلی مورد اطمینان نیست!

با استفاد از نشانه های طبیعی هم میتوان به طور تقریبی جهت یابی کرد.
از آنجایی که باد، باران و آفتاب تاثیر زیادی روی رشد گیاهان و درختان دارد گاهی باعث بوجود آمدن خصوصیات مشترکی در بین آنها میشود که با استفاده از آن میتوان جهت یابی کرد.
به طور مثال سمت شمالی درختان و تخته سنگها ،گلسنگ و خزه بیشتری دارد که بیشتر آنها سبز یا طوسی است.و از آنجایی که سمت شمالی درختان در معرض آفتاب کمتری قرار دارد شاخ و برگش هم کمتر است.
اگر جایی باشیم که کنده ی درخت بریده شده وجود داشته باشد می توان بکمک حلقه های سنی درخت جهت یابی کرد؛ بطوریکه آن سمت از درخت که حلقه های سنی آن تداخل بیشتری با هم دارند شمال را نشان می دهد .
اگر مقطع درخت بریده‌شده‌اى را نگاه کنید، تعدادى دوایر هم مرکز را مشاهده خواهید کرد. که هر یک از آنها نشان یکسال عمر درخت میباشد. درختى که بطور دائم آفتاب به تنه‌اش بتابد، دایره‌هاى نشاندهنده عمر آن درخت در یک سمت به هم نزدیکتر شده و در سمت دیگر از هم دور خواهند بود. سمتى که دوایرش از هم دورتر هستند، سمت جنوب است (بعلت تابش زیاد آفتاب و رشد بیشتر آن) و سمتى که دوایرش بهم نزدیکتر‌ند‌، سمت شمال میباشد. لازم به یاد‌آورى است که در نیمکره جنوبى سمت‌ها عکس این وضعیت خواهد بود.
در هوای برفی آن طرف از اجسام که برف بیشتری در آن سمت جمع شده است شمال را نشان میدهد لازم به توضیح است که جمع شدن برف بیشتر در یک نقطه می تواند در اثر توپوگرافی)  پستیها و بلندیهای سطح( زمین باشد لذا این روش ,روش چندان مناسبی در جهت یابی نیست.
روشهای طبیعی زیادی برای جهت یابی وجود دارد از جمله جهت باد غالب منطقه،به کمک  حیوانات و حشرات،بو ها و صدا ها که با توجه به نوع منطقه متغیر است که کاربرد  کمتری دارد.

 

راه های مختلف جهت یابی در طبیعت

جهات اصلی و فرعی به ترتیب زیر است:
الف) جهات اصلی:

شمال
جنوب
مشرق (خاور)
مغرب (باختر)

ب) جهات فرعی:

شمال شرقی (شمال خاوری)
شمال غربی (شمال باختری)
جنوب شرقی (جنوب باختری)
جنوب غربی (جنوب باختری)

انواع جهت‌یابی در روز

بهترین روش برای جهت‌یابی در روز و شب استفاده از قطب‌نما می‌باشد. اما روشهایی مرسوم است که بدون استفاده از قطب‌نما نیز می‌توان جهت‌ها را بصورت تقریبی بدست آورد. باید توجه داشت که روشهای مذکور فقط در نیمکره‌ی شمالی زمین کاربرد دارند و در نیمکره‌ی جنوبی زمین از روشهای دیگری استفاده می‌گردد. مهمترین روش‌های جهت‌یابی در روز به این شرح می‌باشد:

۱) بوسیله‌ی حرکت ظاهری خورشید

خورشید همواره از مشرق طلوع کرده و در مغرب غروب می‌کند. هنگام ظهر شرعی که خورشید در وسط آسمان می‌باشد دقیقاً رو به جنوب قرار گرفته و سایه اجسام در آن موقع رو به شمال است.

۲) بوسیله خورشید و سایه اجسام

در این روش شاخصی مانند چوب و… را کاملاً عمود در زمین فرو کرده و قسمت سر سایه تشکیل شده را روی زمین علامت بزنید (برای مثال با گذاردن سنگ). پس از گذشت ۱۰ الی ۱۵ دقیقه محل سایه تغییر می‌کند و سایه دوم را نیز مانند سایه اول علامت‌گذاری نمایید. اکنون اگر پای چپ را پشت علامت اول و پای راست را پشت علامت دوم بگذارید رو به رو جهت شمال می‌باشد، بعبارتی دیگر اگر دو علامت زده شده را توسط خط صافی به یکدیگر متصل کنید عمود منصف آن جهت شمال می‌باشد. نکته مهم این است که اگر اینکار را در مدت زمان نزدیک به ظهر شرعی انجام دهید جهت تقریبی شمال را نشان می‌دهد.

۳) بوسیله خورشید و ساعت مچی

اگر ساعت روی وقت صحیح محلی تنظیم شده باشد و عقربه ساعت‌‌شمار را دقیقاً رو به سمت خورشید بگیرید (طوریکه که سایه عقربه زیر آن باشد) نیمساز زاویه عقربه ساعت‌شمار با عدد ۱۲ رو به جهت جنوب است. در این روش از صبح تا ظهر از نیمدایره‌ی چپ ساعت و از ظهر تا عصر از نیم‌دایره‌ی راست ساعت (عقربه ساعت شمار نسبت به عدد ۱۲) استفاده نمود. لازم بذکر است که ساعت ۱۲ ظهر عقربه ساعت‌شمار رو به جنوب می‌باشد. با ساعت کامپیوتری هم می‌توان ابتدا شکل ساعت عقربه‌ای را رسم و با شکل رسم شده جهت‌‌یابی کرد.

پیدا کردن وقت از روی جهت‌یابی
اگر جهات معلوم باشند می‌توان ساعت تقریبی را پیدا نمود. برای انجام این کار باید دایره‌ای را روی زمین مسطح رسم کرده و جهات اصلی را روی آن مشخص نمود، سپس جهت شرقی قوس را عدد ۱۸، جهت غربی قوس را عدد ۶، و جهت شمالی قوس را عدد ۱۲ شماره‌گذاری نمود. حال در این نیم‌دایره اعداد بین ۶ تا ۱۲ و ۱۲ تا ۱۸ را بطور کاملاً مسای رسم کرد. اکنون اگر چوبی را دقیقاً در مرکز دایره فرو ببرید سایه‌ی آن روی هر عدد ساعت تقریبی را نشان می‌دهد.

انواع جهت‌یابی در شب

به کمک ستارگان و ماه می‌توان در شب جهت‌یابی نمود که البته بهترین روش بوسیله‌ی ستاره‌ی قطبی است.

الف-به کمک ستارگان

۱) بوسیله‌ی ستاره قطبی

برای دیدن ستاره‌ی قطبی در آسمان شب ابتدا بایستی ستارگان دب‌اکبر یا ستارگان ذات الکرسی را پیدا نمود. ستاره دب اکبر (خرس بزرگ، هفت برادران و ملاقه‌ای از دیگر اسامی این مجموعه ستاره می‌باشد) مجموعه‌ی هفت ستاره بوده که به شکل ملاقه درآسمان دیده می‌شوند. اگر فاصله دو ستاره لبه‌ی آبریز ملاقه را یک برابر در نظر گرفته و آن را پنج برابر کنید به ستاره‌ای می‌رسید که نسبت به ستارگان اطراف خود پر نورتر است. این ستاره‌ی قطبی بوده و دقیقاً بالای قطب شمال است. تقریباً قرینه‌ی ستاره‌ی قطبی با دب‌اکبر ستارگان ذات الکرسی که به ام دبلیو (مجموع پنج ستاره که به دلیل چرخش در آسمان شبیه M و گاهی اوقات W است) هم می‌گویند بوده و اگر ستاره‌ی وسط حرف لاتین (M یا W) در مسیر مستقیم فاصله بین دو ستاره را پنج برابر بنمایید به ستاره‌ی قطبی می‌رسید.

۲) بوسیله ستارگان صلیب جنوبی

مجموعه‌ی شش ستاره که بنام‌های مجموعه ستارگان بادبادکی یا علامت سوال هم معروف هستند، اگر پایه‌ی صلیب (دم بادبادک) را توسط یک خط فرضی به طرف زمین ادامه دهید به هر جای خط افق که رسید آن نقطه جهت جنوب است.

۳) بوسیله ستارگان خوشه‌ی پروین

در مجموعه ستارگان خوشه‌ی پروین حدود ۱۰ الی ۱۵ ستاره آن به شکل خوشه‌ی انگور در آسمان دیده می‌شوند که دم خوشه جهت مشرق را نشان می‌دهد (باید امتداد دم را تا خط افق به صورت فرضی رسم کرد).

۴) بوسیله کهکشان راه شیری

قسمت پهن‌تر راه شیری جهت غرب و قسمت نازک‌تر آن جهت شرق را نشان می‌دهد و در ساعت‌های آخر شب قسمت پهن به جهت مغرب کشیده می‌شود.

ب- به کمک ماه

در نیمه‌ی اول ماه‌های قمری قوس خارجی ماه جهت مغرب و در نیمه دوم ماه‌های قمری قوس خارجی جهت مشرق را نشان می‌دهد. برای مشخص کردن نیمه‌ی اول یا دوم ماه‌های قمری می‌توان دو سر قوس را توسط خط فرضی به هم وصل کرد و خط فرضی را به سمت زمین ادامه داد، اگر حرف P مشخص شود در نیمه‌ی اول و اگر حرف q مشخص شود در نیمه‌ی دوم ماه قمری قرار داریم.

۲) با نگاه کردن به چهار طرف یک ساختمان یک طرف آن رطوبت بیشتری داشته و آثار خاک ریختگی دارد. آن طرف جهت شمال است.

۳) در قبرستان مسلمین اگر به سنگ قبری دقت شود، جهت نوشته‌های روی سنگ سمت قبله را نشان می‌دهد.

 

۴) در مساجد مسلمین محراب سمت قبله است (برای مثال قبله در شهر شیراز جهت جنوب غربی است).

 

انجمن پزشکی کوهستان ایران

گردآوری : شیرین زندیان | سایت کوهنوردان زرتشتیان ایران

منابع:
http://www.bushehrems.com
http://www.theultralightbackpackingsite.com
http://www.naturalnavigator.com/the-library/articles/how-to-find-your-way-using-the-stars
http://en.wikipedia.org
http://ecotour.persianblog.ir
http://persiazone.persianblog.ir